کمیته حسابرسی در ایران: چالش‌ها و موانع
فصلنامه بورس اوراق بهادار

فصلنامه بورس اوراق بهادار

کمیته حسابرسی در ایران: چالش‌ها و موانع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه حسابداری، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه شهید بهشتی، ایران، تهران
چکیده
به‌منظور تقویت و توسعه حاکمیت شرکتی در ایران، در دهه اخیر بر اساس رهنمودها و الزامات مقامات نظارتی به‌ویژه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و سازمان بورس و اوراق بهادار، استقرار کمیته حسابرسی در شرکت‌ها و مؤسسات اعتباری در کانون توجه قرارگرفته است. جوان بودن این سازوکار درونی حاکمیت شرکتی، چالش‌های فراوانی برای اجرای آن به همراه داشته است و از طرفی بسیاری از جنبه‌های آن ازجمله چالش‌های پیاده‌سازی و اجرای آن در ایران، کمتر تبیین شده است. پژوهش‌های گذشته نیز جنبه‌های محدودی از چالش‌ها و موانع توسعه کمیته حسابرسی را مدنظر قرار داده است؛ بنابراین برای تبیین و توصیف جامع از جنبه‌های گوناگون چالش‌های کمیته‌های حسابرسی ایران و راهبردهای ارتقای آن، برای بار نخست، با بهره‌گیری از رهیافت کیفی و به کمک روش نظریه زمینه‌ای و استفاده از مصاحبه‌های عمیق، ذینفعان اصلی کمیته حسابرسی موردپژوهش قرار گرفتند. برای این منظور با 34 نفر از ذینفعان اصلی کمیته حسابرسی مصاحبه‌صورت گرفت. بعلاوه از داده‌های متنی مندرج در 31 مقاله، یادداشت و میزگرد منتشرشده در مجله‌ها و نشریه‌های حرفه‌ای پیرامون کمیته حسابرسی که عمدتاً ارائه‌کننده دیدگاه ذینفعان پیرامون کارآمدی کمیته حسابرسی و چالش‌های آن بود، نیز استفاده شد. داده‌های پژوهش به کمک روش کدگذاری باز، محوری و انتخابی که ویژه رویکرد نظریه زمینه‌ای است، مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت و مقوله‌های کلان، مقوله‌های اصلی و خرد مقوله‌ها (مفاهیم) استخراج گردید. بر اساس آن، چالش‌های پیاده‌سازی و اجرای کمیته حسابرسی به‌صورت چندوجهی و پیرامون عناصر مدل مفهومی یا الگوی پدیدار شده به‌عنوان نظریه و الگویی ظهور یافته ارائه گردید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Audit Committee in Iran: Barriers& challenges

نویسنده English

Vahid Mennati
Accounting, Faculty of Management and Accounting, Shahid Beheshti University, Tehran,Iran
چکیده English

In the past decade, In order to develop corporate governance in Iran, regulatory authorities such as the Central Bank of the Islamic Republic of Iran (CBI) and the Securities & Exchange Organization (SEO) have mandated establishment of Audit Committee(AC) in companies and credit institutions through issuing guidelines and requirements. Due to immaturity of AC in Iran, there are many obstacles and challenges in front of it and on the other hand, many aspects of AC, including the challenges of its implementation in Iran, are less explained. Many aspects of the AC in Iran, including the Audit Committee Effectiveness (ACE) and it's obstacles and barriers, have not been clarified yet. Also, limited areas of the Audit Committee’s Challenges (ACC) and barriers have been considered in previous research. In order to explain and describe the various aspects of ACC and it’ s improvement strategies, by using the qualitative approach and Grounded Theory(GT), AC multi-stakeholders were studied for the first time in Iran. In this regard, 34 Participants were interviewed. In addition, 31 papers and seminars which published in Iranian professional magazines that reflect the viewpoints of the above-mentioned stakeholders were also used and analyzed. The data were analyzed by using the open coding, axial coding & selective coding approach that are specific to the GT and major categories, categories, and subcategories (concepts) were extracted. The ACC model as an emerged theory was designed. The model incorporates multidimensional of ACC.

کلیدواژه‌ها English

Audit Committee
Implementation Obstacles
Corporate Governance
Grounded Theory
ابولمعالی، خدیجه (1391). پژوهش کیفی از نظریه تا عمل، نشر علم، تهران، چاپ اول.
استراس، آنسلم و کوربین، جولیت (1998). اصول روش تحقیق کیفی، نظریه مبنایی- رویه‌ها و شیوه‌ها، ترجمه محمدی، بیوک، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1393، چاپ سوم.
اسماعیلی کیا، غریبه. (1397). استقرار کمیته حسابرسی در بخش عمومی ایران: نگرش خبرگان، اعضای حرفه و دانشگاه. دو فصلنامه علمی - پژوهشی حسابداری دولتی 4(2)، 134-115.
اورادی، جواد، لاری دشت بیاض، محمود، سالاری فورگ، زینب. (1395). بررسی رابطه بین ویژگی‌های کمیته حسابرسی و عملکرد شرکت‌. دانش حسابداری مالی، 3(4)، 152-131.
ایمان، محمدتقی (1391 الف). روش‌شناسی تحقیقات کیفی. قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ اول.
ایمان، محمدتقی (1391 ب). فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی. قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بانک مرکزی ج.ا.ا. (1386)، رهنمودهایی برای نظام مؤثر کنترل داخلی در مؤسسات اعتباری، مدیریت کل نظارت بر بانک‌ها و مؤسسات اعتباری، شماره مب/1172.
بانک مرکزی ج.ا.ا. (1396)، دستورالعمل الزامات ناظر بر حاکمیت شرکتی در مؤسسات اعتباری غیردولتی، مدیریت کل مقررات، مجوزهای بانکی و مبارزه با پولشویی اداره مطالعات و مقررات بانکی.
بانک مرکزی ج.ا.ا. (1398)، دستورالعمل تائید صلاحیت و عزل یا هرگونه تغییر مدیران و اعضای کمیته‌های ریسک، حسابرسی داخلی و رعایت قوانین و مقررات (تطبیق) مؤسسات اعتباری، ابلاغ‌شده طی شماره 19061/98 مورخ 27/01/1398.
بانک مرکزی ج.ا.ا. (1399)، دستورالعمل تائید صلاحیت و عزل یا هرگونه تغییر مدیران و اعضای کمیته‌های ریسک، حسابرسی داخلی و رعایت قوانین و مقررات (تطبیق) مؤسسات اعتباری، ابلاغ‌شده طی شماره 180432/99 مورخ 12/06/1399.
بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران (شورای عالی بیمه).1396، آیین‌نامه حاکمیت شرکتی در مؤسسات بیمه (آیین‌نامه شماره 93)، مصوب 10/02/1396، قابل‌دسترس در تارنمای بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران (www.centinsur.ir)
بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران (شورای عالی بیمه).1396، دستورالعمل نحوه تشکیل و شرح وظایف واحدها و کمیته‌های موضوع ماده (۱۱) آیین‌نامه حاکمیت شرکتی در مؤسسات بیمه (آیین‌نامه شماره 93)، مصوب 03/10/1396، قابل‌دسترس در تارنمای بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران (www.centinsur.ir)
حساس یگانه، یحیی (1387)، حاکمیت شرکتی و پاسخگویی، همایش راهبری شرکتی بورس اوراق بهادار، ص 67-82.
حساس یگانه، یحیی (1387)، حاکمیت شرکتی و پاسخگویی، همایش راهبری شرکتی بورس اوراق بهادار، ص 67-82.
رضایی، ذبیح‌الله (2009)، راهبری شرکتی و اخلاق (ترجمه بیتا مشایخی)، شرکت چاپ و نشر بازرگانی،، چاپ اول، سال 1394، تهران.
سازمان بورس و اوراق بهادار (1397)، دستورالعمل حاکمیت شرکتی، قابل‌دسترس از طریق (www.Codal.ir).
سازمان بورس و اوراق بهادار تهران (1391). دستورالعمل کنترل‌های داخلی ناشران پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران، مصوب هیئت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار (16/02/1391)، قابل‌دسترس از طریق (www.rdis.ir/ApprovedGuidLines.asp)
سازمان بورس و اوراق بهادار تهران (1391). منشور کمیته حسابرسی، مصوب هیئت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار (23/11/1391)، قابل‌دسترس از طریق (www.rdis.ir/ApprovedGuidLines.asp).
سعادتمند، روشنک؛ علوی، سید مصطفی. (1398). بررسی رابطه بین ویژگی‌های کمیته‌های حسابرسی و هزینه سرمایه سهام عادی. پژوهش‌های تجربی حسابداری، 8(3)، 255-234.
صالحی، مهدی؛ اورادی، جواد و سالاری فورگ، زینب. (1395). تأثیر وجود کمیتۀ حسابرسی و ویژگی‌های آن بر تأخیر گزارش حسابرسی. مجله علمی-پژوهشی دانش حسابداری، 7(26)، 83-59.
علوی طبری، سید حسین و عصابخش، راضیه. (1389). نقش کمیته‌ی حسابرسی و بررسی موانع ایجاد و به‌کارگیری آن در ایران. پیشرفت‌های حسابداری، 2(1)، 177-155.
علوی، سید مصطفی و قائمی، محمدحسین. (1396). آسیب‌شناسی کمیته‌های حسابرسی. دانش حسابرسی،17(68)، 147-127.
فخاری، حسین؛ محمدی، جواد و حسن نتاج کردی، محسن. (1394). بررسی اثر ویژگی‌های کمیته حسابرسی بر مدیریت سود از طریق اقلام واقعی. مطالعات تجربی حسابداری مالی، 12(46)، 154-130.
فخاری، حسین و رضائی پیته نوئی، یاسر. (1396). تأثیر تخصص مالی کمیته حسابرسی بر محیط اطلاعاتی شرکت. مجله علمی-پژوهشی دانش حسابداری، 8 (3)، 112-81. 
قدس مفیدی، سید اقبال. (1398). بررسی تأثیر کمیته حسابرسی بر کاهش تحریفات مالی با تأکید بر تخصص حسابرس در صنعت. چشم‌انداز حسابداری و مدیری، 2(8)، 84-68.
کثیری، حسین؛ گوهرزاد، جواد؛ صبری، رضا؛ مروج، چنگیز و فخار، بهزاد (1395)، بازرسی و حسابرسی داخلی در بانک‌های ایران چالش‌ها و فرصت‌ها، سیمای بانکداری، شماره اول، آبان ماه، ص 56-63.
لاری دشت بیاض، محمود و اورادی، جواد. (1395). ویژگی‌های کمیته حسابرسی و حق‌الزحمه حسابرسی: شواهدی از بورس اوراق بهادار تهران. پژوهش‌های تجربی حسابداری، 6(2)، 94-69.
مرادزاده فرد، مهدی؛ نوروزی، محمد و محرم زاده، ناهید. (1396). اثربخشی کمیته حسابرسی و کیفیت حسابرسی: آزمون تجربی رویکرد نظارتی. پژوهش‌های نوین در حسابداری و حسابرسی، 1(4)، 198-177.
معینیان حسن؛ حیدریان، محسن و معینیان، حسین. (1398). نقش تجربه و تخصص مالی اعضای کمیته حسابرسی بر کیفیت سود. فصلنامه علمی تخصصی رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری،  دوره 3 شماره 23 (1398), صفحه 100-117.
نیکبخت، محمدرضا؛ رضایی، ذبیح الله و منتی، وحید. (1396). راهبردهای ارتقای کیفیت حسابرسی. دانش مطالعات تجربی حسابداری مالی،14(55)، 70-31.
نیکبخت، محمدرضا؛ منتی، وحید؛ رضایی، ذبیح الله و رحمانی، علی. (1397). کیفیت حسابرسی داخلی در ایران: چالش‌ها و موانع. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 7(27)، 28-1.
نیکخواه آزاد، علی و قناد، حمید (1377). عوامل عدم توسعه و روش‌های ارتقاء حسابرسی داخلی در ایران. فصلنامه بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، شماره 22.
Anderson, U.L., Head, M.J., Ramamoorti, S., Riddle, C., Salamasick, M., Sobel, P.J. (2017). Internal Auditing: Assurance & Advisory Services, 4rd ed., Altamonte Springs: The Institute of Internal Auditors Research Foundation.
Basel Committee on Banking Supervision (2012) the Internal Audit Function in Banks, June.
Basel Committee on Banking Supervision (2015) Guidelines: Corporate Governance Principles for Banks, July.
Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (COSO).2013. Internal Control - Integrated Framework.
Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (COSO).1992. Internal Control - Integrated Framework.
Trotman, A.J. (2013) Internal Audit Quality: A Multi-Stakeholder Analysis, Submitted in partial fulfilment of the requirements of the degree of Doctor of Philosophy, School of Business Bond University, Australia.